Çfarë na pengon, siç ka ndodhur në të kaluarën, të vazhdojmë të anashkalojmë ose të dënojmë dialektin gegë? Ky artikull ka ardhur si rezultat i një reflektimi mbi komentet e dy të rinjve në Facebook, ku njëri shprehte pakënaqësi ndaj përdorimit të disa fjalëve, ndërsa tjetri kritikonte mospranimin e një gjuhe “të pastër”.
Unë nuk do të pozicionohem si “moralist”, por do të ofroj, bazuar në përvojën dhe njohuritë e mia, një shpjegim rreth ekzistencës dhe rëndësisë së dialektit gegë.
Mathieu Aref
Shumica e të rinjve, si dhe disa më të moshuar, nuk e zotërojnë shqipen e shkruar (toskërishten) siç duhet, dhe ndonjëherë janë të paditur për ekzistencën e shqiptarëve që flasin dhe shkruajnë në gjuhën e prindërve të tyre gegë.
Ndërkohë, pa e kuptuar plotësisht, kam përdorur fjalë në gegërishten, e cila është gjuha ime e parë që kam dëgjuar që në djep. Kjo trashëgimi nuk mund të harrohet apo të injorohet. Më poshtë do të ofroj një studim të shkurtër që ilustron arsyen përse në disa nga shkrimet e mia kam përdorur terma si “ndroj” në vend të “ndëroj”, “shpirte” në vend të “Shpirt”, “babaj” në vend të “babai”, “çëfut” në vend të “çifut”, “diq” në vend të “vdiq”, e shumë të tjera.
Dialekti gegë, për fat të keq, nuk ka pasur përfitime nga ndonjë studim i veçantë gjatë regjimit komunist. Gjithashtu, mungon një fjalor gegë i denjë në kuptimin e saktë të fjalës. Ky dialekt është lënë mbrapa, duke e lënë në harresë në favor të dialektit tosk, i cili u bë “gjuhë” zyrtare të Shqipërisë dhe Kosovës (ku shqiptarët e Kosovës janë 100% gegë).!
Kjo është një realitet që shumë hulumtues të huaj janë privuar nga informacioni i saktë mbi gegërishten, një dialekt i lashtë që rrjedh nga pelazgjinë e vjetër; ky dialekt përfaqëson “gjuhën e Zeusit dhe Perëndive”.
Prandaj, nuk është për t’u habitur që rezultatet e hulumtimeve të tyre shpesh janë të njëanshme, të shtrembëruara ose të gabuara. Sot, shumë shqiptarë të veriut flasin keq gegërishten, pasi nuk e kanë studiuar siç duhet dhe, për më tepër, nuk disponojnë një fjalor, gramatikë ose rregulla bazë rreth këtij dialekti të lashtë.
Mjerisht, refuzimi, shkagimi ose injorimi i dialektit gegë (si një dialekt i rëndësishëm) nga liderët shqiptarë komunistë është pasojë e faktit se banorët e veriut e kanë gjuhën gegë si një trashëgimi të stërgjyshore dhe mijëvjeçare, një “gjuhë e perëndive” (e afërt me ionishen, eolishten dhe arkado-çipriotën e lashtë), siç e vërteton “Iliada”, një poezi epike e traditës “gojore” pelazge. Së dyti, ata ishin të lidhur me monarkinë e mbretit Zogu të Parë dhe besnikët e tij.
Megjithatë, ky mbret ishte armiku kryesor i këtyre liderëve komunistë që ishin hakmarrës, anti-demokratë, të padashur, ideologë dhe sektarë. Kjo është arsyeja pse gjatë 45 viteve Shqipëria e Veriut mbeti e lënë pas dore dhe e izoluar. Më poshtë kam përfshirë një paragraf të nxjerrë nga libri im të parë (« Shqipëria… », botuar në frëngjisht në 2003 dhe në shqip në 2007), ku trajtoj disa karakteristika të gegërishtes. Ja disa veçori midis dialektit “gegë” të veriut dhe verilindjes dhe atij “toskë” të jugut të Shqipërisë dhe Çamerisë (veriu i Greqisë):
« Krejt ndryshe nga dialekti gegë, i njohur për nasalizimin (hundëzimin) e zanores së theksuar “a” (shndërrohet në zanoren “ë” në dialektin toskë), toskërishtja karakterizohet kryesisht nga “rotacizmi” i saj (përdorimi i “r” shpesh e zëvendësuar nga “n” ose “l” në dialektin gegë).
Këtu janë disa shembuj të këtyre ndryshimeve:
kamë (gegë) = këmbë (toskë); zâni (gegë) = zëri (toskë); baj, bana (gegë) = bëj, bëra (toskë); hana (gegë) = hëna (toskë); dimën (gegë) = dimër (toskë); Shqipni (gegë) = Shqipëri (toskë); ble (gegë) = blerë (toskë); lishoj (gegë) = lëshoj (toskë); vënë (gegë) = verë (toskë); likurë (gegë) = lëkurë (toskë); ranë (gegë) = rërë (toskë); Hum (gegë) = humb (toskë); ngrënë (toskë) = hagër (gegë); ndëroj (toskë) = ndroj (gegë); mësoj (toskë) = msoj (gegë); çifut (toskë, sikurse bëjnë grekët = çifutis) = qëfut (gegë), etj, etj.
Një tjetër veçori e këtyre ndryshimeve dialektore është shndërrimi i disa bashkëtingëlloreve të buta (dialekti gegë) në bashkëtingëllore të forta (dialekti toskë):
Gegë Toskë
a – ë = za zëri
baj, e bana bëj, e bëra
ashtë është
f – v = hof hov
sklaf = sklav
f – h = raf rah
ngref = ngreh
k/q – g = lank lëng
larq = larg
l/n – r = Albëni Arbëri
m – mb = kamë këmbë
n – r = Vlona Vlora
p – b = qelp qelb
s – z = bres brez
t – d = munt mund
vent = vend
th – dh= garth gardh
lith = lidh
Deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, midis dy analfabeteve, një (malësor) i veriut dhe tjetri (fusharak) i jugut, merreshin vesh vetëm përmes përkthyesve! Forma perifrazike, një shprehje shumë e lashtë e ruajtur në dialektin gegë, si “me ba” (si në anglisht “to do”), nuk ekziston në dialektin toskë, i cili, duke u nisur nga kjo formë, krijoi variantin “për të bërë”…
Për fat të keq, pas Luftës së Dytë Botërore, udhëheqësit shqiptarë të kohës komuniste vendosën zyrtarisht (1972) një gjuhë letrare që në thelb rrjedh vetëm nga njëri dialekt: dialekti toskë i Shqipërisë së jugut. Gjatë kësaj periudhe, këta liderë pretendonin se bëhej fjalë për një integrim të dy dialekteve! Nuk është nevojë të jesh ekspert, leksikolog apo ndonjë dijetar tjetër për të kuptuar të kundërtën.
Kjo gjuhë e programuar dhe e futur në shkollat dhe universitetet e Shqipërisë, u përshtat zyrtarisht edhe në Kosovë, ku popullsia ka përdorur gjithmonë dialektin gegë të Shqipërisë së Veriut. Gegërishtja nuk është dënuar kurrë si një dialekt krahinor, aq më pak si gjuhë. Ajo është parë si një fenomen i padobishëm, madje si një mbetje folklorike e një epoke tjetër. Për më tepër, elitat e vendit nuk kanë humbur asnjë rast për ta ironizuar këtë aksent dhe këtë dialekt të veçantë, krejt ndryshe nga ai i Jugut.
Një shembull i rëndësishëm është Gjergj Fishta, një nga poetët më të njohur epikë të shekullit XX dhe një nga shkrimtarët që vijnë nga veriu. Ai ka qenë i ndaluar në të gjitha leksionet dhe studimet nëpër të gjitha institucionet shtetërore, madje edhe në bibliotekat private. Përveç kësaj, në këtë periudhë, shumica e intelektualëve dhe dijetarëve, si dhe elita e vendit, vijonin nga jugu i vendit ose ishin lidhur ngushtë me dialektin jugor.
Pse ky diskriminim? Para së gjithash, gjithmonë ka ekzistuar një antagonizëm i përhershëm midis dy komuniteteve gjuhësore. Gjithashtu, banorët e veriut kanë qenë shumë më të papërgatitur se ata të jugut për indoktrinimin komunist. Së fundmi, duhet theksuar se veriu ka qenë një mbështetje më e zjarrtë për Mbretërinë e Shqipërisë të themeluar në mes të dy luftërave nga mbreti Zog, i cili gjithashtu vinte nga një familje fisnike e veriut (krahina e Matit).
Si përfundim, elita e regjimit komunist përbëhej kryesisht nga individë që vinin nga jugu i vendit. Popullsia e veriut, sidomos fisnikëria (ndryshe prijësit e fiseve), kanë qenë nën një vëzhgim sistematik (disa janë dëbuar nga vendi, janë ndarë nga familjet e tyre), janë futur në burg ose herë pas here janë eliminuar fizikisht (në familjen time ka pasur raste të tilla).
Përveç kësaj, veriu nuk arriti të përfitojë nga përfitimet që u jepeshin gjerësisht jugut. Mendoj se kjo ishte një hakmarrje e pabazuar dhe e kotë nga regjimi despotik dhe vazhdimisht në përgjim ndaj një popullsie që kërkonte vetëm të jetonte në paqe të larmishme dhe të shprehej lirshëm në dialektin dhe traditat e saj.
Pas kësaj, dialekti toskë u zhvillua jo vetëm në Shqipëri, por edhe te shqiptarët e Kosovës që nga periudha e Titos (intelektualë marksistë, shkolla, universiteti i Prishtinës, etj.), vëllezër të një gjuhe dhe, megjithatë, shokë komunistë të shqiptarëve të atdheut të tyre.
Ka ardhur koha të rikthejmë dialektin gegë në vendin që ka pasur gjithmonë, që nga antikiteti i hershëm (Pellazgët, Ilirët, Trakët…), jo me synimin për ta bërë një gjuhë zyrtare (është shumë vonë për një gjë të tillë), por për ta trajtuar si një dialekt të veçantë dhe një gjuhë të denjë për studim në sistemin arsimor publik dhe, mbi të gjitha, në institucionet e specializuara, për të lejuar që universitarët, veçanërisht gjuhëtarët dhe studjuesit, të mund të hulumtojnë e studiojnë, si dhe të zgjerojnë kërkimet e tyre specifike.
Realiteti është se shumë pak gjuhëtarë shqiptarë të pasluftës e kanë studiuar mirë ose e kanë mësuar thellë dialektin gegë; ata e kanë përmendur vetëm duke e krahasuar me dialektin tosk ose thjesht për ta përmendur në referatet e tyre ose trajtesat e tyre për gjuhën, si një gjuhë folklorike e pak përdorur ose në zhdukje, ashtu si frëngjishtja e vjetër apo dialekti provensal në Francë si një nën-dialekt i varfër.
Për shkak të injorancës dhe njohjes jo të plotë të dialektit gegë, si dhe mungesës së kërkimeve në lidhje me të, disa gjuhëtarë shqiptarë nuk kanë arritur të evidentojnë hollësitë dhe nuancat e këtij dialekti të lashtë (gjuhë e Pellazgëve, gjuhë e poemave epike si Iliada dhe Odisea); ata kanë arritur të flasin për disa fjalë shqip si të përvetësuara nga greqishtja, kur në të vërtetë ato janë huazime greke të krijuara në pellazgjishten e lashtë. Sigurisht, ata nuk e dinë që gjuha shqipe (përfshirë dialekti gegë) është, për shkak të origjinës së saj pellazge, më e lashtë se greqishtja. Si ndjekës të gjuhëtarëve të huaj, shumë prej tyre kanë ndjekur metodat dhe dogmat indo-europiane.
Në këto kushte, ku në thelb çështja që kishte nevojë për studim ishte fshehur, si mund të punojë një albanolog neofit seriozisht dhe qartë, mbështetur në punime të kryera nga gjuhëtarë të huaj dhe, mbi të gjitha, në punime të vërtetuara pa kritikën apo kundërshtimin më të vogël nga ndjekësit e tyre ose kolegët shqiptarë?
Përveç kësaj, për studimet historike mbi Pellazgët, dijetarët shqiptarë nuk janë përpjekur mjaft, përveç disa individëve, si Adhamidhi (fillimi i shekullit XX), Spiro Konda (mesi i shekullit XX) ose Dhimitër Pilika, etj.
