Nga Klentiana Mahmutaj, THE BANKER
Protestat, që janë bërë të njohura si “Revolucioni i Flamingove” në Shqipëri, nisën si reagim ndaj planeve për ndërtimin e një resorti luksoz në zonën e Lagunës së Nartës, projekt i lidhur me Ivanka Trump dhe Jared Kushner. Qeveria e ka paraqitur projektin si një mundësi të rëndësishme ekonomike. Megjithatë, shumë shqiptarë nuk pajtohen me këtë dhe kanë vënë në pikëpyetje si vetë projektin, ashtu edhe mënyrën se si ai është çuar përpara.
Protestat, të cilat kanë kaluar tashmë 37 ditë radhazi, nuk kanë të bëjnë më vetëm me një investim të propozuar. Ato pasqyrojnë një pakënaqësi më të gjerë publike ndaj korrupsionit, mungesës së transparencës, pabarazisë dhe përqendrimit të pushtetit. Ato janë gjithashtu një refuzim i idesë se vendime të mëdha që ndikojnë tokën, burimet publike, komunitetet lokale dhe mjedisin mund të merren pa një përfshirje të vërtetë të publikut.
Pavarësisht se cili do të jetë rezultati i këtij projekti konkret, pyetja themelore do të mbetet: çfarë lloj investimesh të huaja duhet të mirëpresë Shqipëria dhe në çfarë kushtesh?
Konsultimi publik nuk është një favor i mundshëm apo një gjest formal. Ai është një kërkesë themelore e qeverisjes demokratike, veçanërisht kur një investim mund të ketë pasoja të mëdha për mjedisin, mënyrën e jetesës, trashëgiminë kulturore ose komunitetet lokale. Zhvillimi nuk mund të reduktohet vetëm në shifra rritjeje ekonomike, projekte ndërtimi apo vlerën e kapitalit që hyn në vend.
Zhvillimi është gjithashtu një e drejtë njerëzore. Deklarata e OKB-së e vitit 1986 mbi të Drejtën për Zhvillim njeh se çdo individ dhe të gjithë popujt kanë të drejtë të marrin pjesë, të kontribuojnë dhe të përfitojnë nga zhvillimi ekonomik, social, kulturor dhe politik. Parimi i saj qendror është i thjeshtë: zhvillimi duhet të jetë i përqendruar te njerëzit, pjesëmarrës, i barabartë dhe i përgjegjshëm.
Për rrjedhojë, një mandat për të qeverisur nuk është një mandat për të shpërndarë pasuri publike pa konsultim paraprak ose pa kontroll të pavarur. Një konferencë shtypi, një njoftim zyrtar ose një plan i përfunduar i paraqitur si një fakt i kryer nuk mund të zëvendësojë një dialog të vërtetë me ata persona, jetët dhe komunitetet e të cilëve do të preken.
Kur njerëzit nuk konsultohen, ose kur konsultimi trajtohet vetëm si një procedurë formale pa ndikim real mbi rezultatin, zhvillimi humbet karakterin e tij demokratik.
Ky nuk është një argument kundër investimeve të huaja. Shqipëria ka nevojë për investime, mundësi dhe rritje ekonomike. Populli i saj meriton të përparojë ekonomikisht, shoqërisht, politikisht dhe kulturorisht. Por investimet duhet të ndiqen me publikun dhe jo mbi kokën e tij.
Rëndësia e përfshirjes së publikut është aq e madhe sa investitorët e huaj shpesh kërkojnë atë që quhet “licencë sociale për të operuar”. Kjo nuk është një autorizim zyrtar i dhënë nga shteti dhe nuk zëvendëson lejet ligjore apo miratimet rregullatore.
Përkundrazi, ajo nënkupton besimin dhe pranimin e vazhdueshëm të komuniteteve të prekura ndaj një projekti të caktuar. Ajo ndërtohet mbi dialogun, respektimin e të drejtave të njerëzve dhe një përpjekje të besueshme për të trajtuar shqetësimet e tyre legjitime.
Kuadri ligjor dhe politik i Bashkimit Evropian e lidh aktivitetin ekonomik me mbrojtjen e mjedisit, sjelljen e përgjegjshme të bizneseve, transparencën dhe përfshirjen reale të komuniteteve të prekura. Këto nuk janë pengesa dytësore ndaj zhvillimit; ato janë pjesë thelbësore e qasjes së BE-së ndaj zhvillimit si një proces i qëndrueshëm dhe legjitim.
Ndërsa Shqipëria afrohet më shumë me anëtarësimin në Bashkimin Evropian, disa eurodeputetë i janë bashkuar protestave në Tiranë. Prandaj është e qartë se besueshmëria e këtij rrugëtimi nuk do të varet vetëm nga përparimi ekonomik, por edhe nga forca e shtetit të së drejtës dhe cilësia e institucioneve publike, mbrojtja e mjedisit dhe transparenca në procesin e vendimmarrjes, si dhe nga aftësia e qytetarëve për të marrë pjesë në jetën publike.
Shqipëria është trajtuar keq nga historia. Populli i saj meriton të jetë pjesë e familjes evropiane të kombeve, së cilës i ka përkitur gjithmonë. Por kjo e ardhme nuk mund të sigurohet përmes projekteve që thellojnë mosbesimin publik ose forcojnë perceptimin se pasuritë më të çmuara të vendit mund të shpërndahen pa një pëlqim të vërtetë demokratik.
Në këto rrethana, zhvillimi nuk është një mundësi e përbashkët kombëtare, por një proces shfrytëzues: duke marrë tokën, bukurinë natyrore, burimet publike dhe, në fund të fundit, dinjitetin demokratik.
Në një vend ku shqetësimet për korrupsionin dhe koston e jetesës mbeten në qendër të debatit publik, ndarja mes të fuqishmëve dhe të pafuqishmëve nuk është vetëm ekonomike. Ajo është një çështje themelore për vetë ekzistencën e shoqërisë.
Ajo lidhet me pyetjet: kujt i shërben shteti, zërat e kujt kanë rëndësi dhe nëse pasuritë publike menaxhohen në interes të publikut.
Investimet e huaja nuk janë armiku. Ato mund të sjellin vende pune, infrastrukturë, aftësi të reja dhe mundësi. Por ato duhet të jenë gjithashtu transparente, të përgjegjshme ndaj mjedisit dhe të bazuara në pjesëmarrjen reale të qytetarëve.
Këto nuk janë pengesa për zhvillimin. Ato janë kushtet e një zhvillimi të qëndrueshëm dhe të një demokracie që funksionon.
Ndoshta Revolucioni i Flamingove do të dëshmohet si një pikë kthese që do të nxisë të dyja këto: një zhvillim më të drejtë dhe një demokraci më të fortë.
